gemeentearchief/Stichting Oud Alphen

De Heerlijkheid van Alfen: de onzichtbare geschiedenis van Alphen aan den Rijn

Wist je dat Alphen ooit een kasteel heeft gehad? Dat er in de middeleeuwen een heuse veldslag heeft plaatsgevonden? Dat hier in de 17e en 18e eeuw ‘de heerlykste Hofsteden die men zo u konne wenschen of verbeelden’ hebben gelegen? In het straatbeeld is hiervan (bijna) niets meer te zien, maar het project ‘De Heerlijkheid van Alfen’ maakt deze lange en boeiende geschiedenis weer zichtbaar en beleefbaar. 

Om te beginnen door een wekelijkse historische bijdrage aan Alphens.nl. In juni zal de beleefroute ‘De Heerlijkheid van Alfen’ het licht zien: een wandel-app vol beeld en geluid waarmee wandelaars de geschiedenis van Alphen ontdekken. En in het schooljaar 2020-2021 zullen basisschoolleerlingen in de gemeente Alphen aan den Rijn alles over het verleden van hun woonplaats leren tijdens creatieve erfgoedlessen.

De Heerlijkheid van Alfen

Voordat we van wal steken over de Alphense geschiedenis, moeten we misschien de naam 'De Heerlijkheid van Alfen' verklaren. Wat is een Heerlijkheid? En waarom is Alphen verkeerd gespeld?

Een Heerlijkheid was een gebied waarin een heer zijn heerlijke rechten uitoefende. Hij mocht bijvoorbeeld de schout, leden van het gerecht en de pastoor of dominee benoemen, belasting innen, jagen, op de beste plaats in de kerk zitten en in de kerk begraven worden. In de middeleeuwen gaven vorsten Heerlijkheden aan hun adellijke leenmannen in ruil voor militaire steun. In de 16e en 17e eeuw werden het goede investeringen voor rijke burgers. Naast eer, aanzien en invloed, leverden Heerlijkheden namelijk ook geld op door alle belastingen en heffingen. Alphen was een ambachtsheerlijkheid, een lagere vorm waarbij de heer geen recht had om de doodstraf uit te spreken. Vanaf 1766 waren leden van de familie De Smeth heer van Alphen en Rietveld. Zij werden begraven in de grafkapel achter de Adventskerk, die er nu nog steeds staat.

De grafkapel van de familie De Smeth op een foto uit 1970. Bron RCE G. Dukker Licentie CC-BY-SA 3.0 NL (wiki)

De grafkapel van de familie De Smeth op een foto uit 1970. Bron RCE G. Dukker Licentie CC-BY-SA 3.0 NL (wiki)

En dan de spelling. De oudste vermelding van Alphen vinden we in een geschrift uit de 9e en 10e eeuw, waarin het plaatsje Alfna wordt genoemd. Van spellingregels had toen nog niemand gehoord. Je schreef woorden zoals je ze uitsprak. En Alphen, tja, dat klinkt toch als Alfen (en andersom). In de eeuwen daarna werden daarom beide spellingen gebruikt, Alphen en Alfen. In 1883 waren burgemeester en wethouders het zat en besloten dat de juiste spelling in het vervolg Alfen zou zijn, ook om verwarring met het Brabantse Alphen te voorkomen. Een brief hierover aan de minister van binnenlandse zaken mocht echter niet baten. Rijk en Provincie bleven Alphen schrijven, omdat deze spelling bij wet was aangenomen. Sinds 10 mei 1905 is de officiële naam van de gemeente daarom Alphen. In 1918 veranderde deze naam bij het samengaan van Aarlanderveen, Alphen en Oudshoorn in Alphen aan den Rijn.

Liber_Donationum_met_Werkhoven_Odijk_Bunnik_Vechten_Maarssen_Loenersloot_Woerden_Wilnis.jpg

Een bladzijde uit de goederenlijst van de Sint Maartenskerk in Utrecht,
waarin het plaatsje Alfna voor het eerst wordt genoemd. Bron: Het Utrechts Archief.

Aangezien het project 'De Heerlijkheid van Alfen' zich bezighoudt met gebeurtenissen in de Heerlijkheid vóór 1905 lijkt, wordt Alfen als spelling gebruikt.

Het project ‘De Heerlijkheid van Alfen’ ontstaat in samenwerking met Eva IJsveld, PRAE archeologie & educatie, de Historische Vereniging Alphen aan den Rijn, Stichting Het Cultuurpalet en Cultuurcentrum Parkvilla en wordt financieel mogelijk gemaakt door bijdragen van de Provincie Zuid-Holland subsidieregeling publieksbereik archeologie en de gemeente Alphen aan den Rijn.

Dit is deel 1 in de artikelreeks 'De Heerlijkheid van Alfen'. Lees hier alle artikelen.


Heb je een nieuwtje? Whatsapp ons!
Heb je een nieuwtje? Whatsapp ons!
Stuur een nieuwsbericht in
Stuur een nieuwsbericht in

Meer nieuws

Stadshart vandaag 13:07

Feestverlichting weer zichtbaar in het Alphense centrum

Nu de klok weer een uurtje terug is gezet en het steeds langer donker is buiten, is het hoog tijd om de winkelstraten wat op te leuken met gezellige feestverlichting. Het stadshart is inmiddels ook weer voorzien!

Winactie Horeca vandaag 12:14

Win een stamppot naar keuze van Ouderwets Sam Sam

Buiten wordt het steeds kouder en nu de wintertijd in is gegaan is het ook nog eens vroeg donker. Alle reden om te genieten van een heerlijke Hollandse stamppot. Wij mogen namens Ouderwets Sam Sam een verse stamppot voor twee personen weggeven, uiteraard met een heerlijk nagerecht.

Advertorial Horeca vandaag 11:23

Nu ook McDelivery in Alphen aan den Rijn Centrum

Even geen tijd of zin om te koken na een drukke dag of heb je iets te vieren? Dan kun je nu ook in Alphen je favoriete McDonald’s burgers makkelijk thuis laten bezorgen. Via McDelivery bezorgt McDonald’s vanaf vandaag ook in Alphen Centrum de McDonald’s favorieten thuis. Via McDelivery kunnen Alphenaren de iconische Big Mac, klassieke Franse Frietjes of een lekker menu van McDonald’s makkelijk bestellen om er thuis van te genieten.

Advertorial Cultuur vandaag 10:50

Ensemble Conforto beleeft vrijdag eerste publieke uitvoering

In deze tijd een nieuw ensemble oprichten, het is misschien een beetje vreemd, maar het getuigt van moed en betrokkenheid bij de tijd waarin we leven. Toch gaat het Conforto Ensemble vrijdag 30 oktober in première. ‘’Want deze virale tijden vragen om vitale muziek!’’

Coronavirus in Alphen vandaag 10:05

Wachttijden voor coronatest nemen af bij GGD Hollands Midden

Wekenlang was het topdrukte in de corona teststraten. Er gingen dagen overheen voordat je getest kon worden en de uitslag had. Maar die periode is volgens GGD Hollands Midden nu zo goed als voorbij. De testcapaciteit is namelijk vergroot.